یونی سواپ چیست؟ صرافی غیرمتمرکز و بازارساز خودکار (AMM)

درس ۲ از ۱۰ · متوسط

صرافی غیرمتمرکز (DEX) با صرافی معمولی چه فرقی دارد؟

در صرافی متمرکز، دارایی شما در کیف پول صرافی است و معامله‌ها در دفتر سفارش (Order Book) جفت می‌شوند: خریدار قیمتی پیشنهاد می‌دهد، فروشنده قیمتی می‌خواهد و موتور تطبیق صرافی آن‌ها را به هم می‌رساند. در صرافی غیرمتمرکز (DEX)، دارایی تا لحظه‌ی معامله در کیف پول خودتان می‌ماند و معامله مستقیم با یک قرارداد هوشمند انجام می‌شود.

روی بلاکچین، نگه داشتن یک دفتر سفارش کامل گران و کند است، چون هر ثبت و لغو سفارش کارمزد دارد. راه‌حلی که یونی‌سواپ (Uniswap) رایج کرد، بازارساز خودکار یا AMM (Automated Market Maker) است: به‌جای اینکه خریدار منتظر فروشنده بماند، با یک استخر معامله می‌کند که دو توکن را نگه می‌دارد و قیمت را با یک فرمول تعیین می‌کند. یونی‌سواپ یکی از شناخته‌شده‌ترین صرافی‌های غیرمتمرکز روی اتریوم و چند شبکه‌ی دیگر است و نسخه‌های مختلفی (v2، v3 و v4) دارد که هرکدام منطق استخر را کمی تغییر داده‌اند.

توجه: در این درس یونی‌سواپ فقط مثالی آموزشی برای فهم سازوکار است، نه توصیه به استفاده یا خرید توکن آن.

فرمول x*y=k به زبان ساده

ساده‌ترین AMM از فرمول حاصل‌ضرب ثابت استفاده می‌کند: اگر استخر x واحد از توکن A و y واحد از توکن B داشته باشد، حاصل‌ضرب x × y = k باید پس از هر معامله (بدون حساب کارمزد) ثابت بماند. قیمت لحظه‌ای هم نسبت دو موجودی است.

مثال فرضی: استخری ۱۰۰ اتر و ۳۰۰٬۰۰۰ استیبل‌کوین دارد. پس k = ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ و قیمت لحظه‌ای هر اتر ۳٬۰۰۰ دلار است.

• خرید ۱ اتر: اتر استخر ۹۹ می‌شود. برای ثابت ماندن k، استیبل‌کوین باید به حدود ۳۰۳٬۰۳۰ برسد؛ یعنی شما حدود ۳٬۰۳۰ دلار می‌پردازید. حدود ۱٪ بالاتر از قیمت لحظه‌ای.
• خرید ۱۰ اتر: اتر استخر ۹۰ می‌شود و استیبل‌کوین باید به حدود ۳۳۳٬۳۳۳ برسد. شما حدود ۳۳٬۳۳۳ دلار می‌پردازید؛ میانگین هر اتر حدود ۳٬۳۳۳ دلار، یعنی حدود ۱۱٪ بالاتر. قیمت لحظه‌ای استخر بعد از معامله به حدود ۳٬۷۰۰ دلار می‌رسد.

به این اختلاف می‌گویند اثر قیمتی (Price Impact). هرچه سفارش شما نسبت به عمق استخر بزرگ‌تر باشد، قیمت بدتری می‌گیرید. استخر هیچ‌وقت «تمام» نمی‌شود، فقط قیمت آخرین واحدها به‌شدت گران می‌شود. علاوه بر اثر قیمتی، هر معامله کارمزدی (در این مثال فرضی ۰٫۳٪) هم می‌پردازد که به تأمین‌کنندگان نقدینگی می‌رسد.

قیمت AMM از کجا با بازار هماهنگ می‌ماند؟ آربیتراژ

AMM خودش از قیمت بازار جهانی خبر ندارد؛ فقط موجودی خودش را می‌بیند. پس چه کسی قیمت را درست نگه می‌دارد؟ آربیتراژگرها. اگر بعد از خرید بزرگ شما قیمت استخر به ۳٬۷۰۰ برسد اما بازارهای دیگر ۳٬۰۰۰ باشند، ربات‌ها اتر را ارزان‌تر از جای دیگر می‌خرند و به استخر می‌فروشند تا اختلاف از بین برود. سود آن‌ها از جیب کسی می‌آید که قیمت را جابه‌جا کرده و از تأمین‌کنندگان نقدینگی که دارایی‌شان با قیمت قدیمی معامله شده است.

این نکته در درس ضرر ناپایدار دوباره مهم می‌شود: حرکت قیمت در بازار بیرونی، از طریق آربیتراژ، ترکیب دارایی استخر را عوض می‌کند.

روتر و اگریگیتور: مسیر معامله

بیشتر کاربران مستقیم با یک استخر کار نمی‌کنند. روتر (Router) قراردادی است که مسیر را پیدا می‌کند؛ مثلاً اگر استخر مستقیم توکن A به C نباشد، از A به B و بعد از B به C می‌رود. اگریگیتور (Aggregator) یک قدم جلوتر است: چند DEX را بررسی می‌کند و ممکن است سفارش را بین چند استخر تقسیم کند تا اثر قیمتی کمتر شود.

دو نکته‌ی امنیتی و عملی:

• هر مسیر اضافه یعنی کارمزد شبکه‌ی بیشتر و قراردادهای بیشتری که به آن‌ها اعتماد می‌کنید.
• برای معامله، معمولاً باید به قرارداد روتر مجوز خرج (Approval) بدهید. مجوز نامحدود به قرارداد اشتباه یکی از رایج‌ترین راه‌های خالی شدن کیف پول است. فقط از آدرس رسمی استفاده کنید و مجوزهای قدیمی را لغو کنید.

نسل‌های جدید: نقدینگی متمرکز و هوک‌ها در Uniswap v4

در نسخه‌ی v3، تأمین‌کننده‌ی نقدینگی می‌تواند سرمایه‌اش را فقط در یک بازه‌ی قیمتی قرار دهد (نقدینگی متمرکز). این کار عمق را در نزدیکی قیمت فعلی بیشتر می‌کند، اما اگر قیمت از بازه خارج شود، آن نقدینگی دیگر کارمزد نمی‌گیرد و کاملاً به یکی از دو توکن تبدیل شده است.

در Uniswap v4، ایده‌ی هوک (Hook) اضافه شد: هر استخر می‌تواند به قرارداد جداگانه‌ای وصل شود که در لحظه‌های مشخصی، مثل قبل یا بعد از معامله یا افزودن نقدینگی، کد اضافه اجرا کند. با هوک می‌شود کارمزد پویا، سفارش محدود یا منطق‌های دیگر ساخت. از نگاه ریسک، این یعنی هر استخر ممکن است کد اختصاصی خودش را داشته باشد. پس «یونی‌سواپ» بودن یک استخر به معنای بررسی‌شده بودن هوک آن نیست؛ هوک را باید جداگانه بشناسید.

جمع‌بندی: AMM قیمت را از فرمول و موجودی استخر می‌سازد، عمق استخر هزینه‌ی واقعی معامله را تعیین می‌کند و هر لایه‌ی اضافه (روتر، هوک، اگریگیتور) هم امکان می‌دهد و هم ریسک.

پرسش‌های پرتکرار

یونی سواپ چیست؟

یک صرافی غیرمتمرکز روی اتریوم و چند شبکه‌ی دیگر که به‌جای دفتر سفارش، از استخرهای نقدینگی و فرمول بازارساز خودکار (AMM) برای تعیین قیمت استفاده می‌کند. معامله مستقیم از کیف پول شما انجام می‌شود.

AMM چطور قیمت را تعیین می‌کند؟

با نسبت موجودی دو توکن در استخر. در مدل ساده‌ی x*y=k، با هر خرید موجودی یک توکن کم و دیگری زیاد می‌شود و قیمت به ضرر خریدار جابه‌جا می‌شود. آربیتراژگرها قیمت را با بازارهای دیگر هماهنگ نگه می‌دارند.

اگریگیتور با روتر چه فرقی دارد؟

روتر مسیر معامله را در یک DEX پیدا می‌کند؛ اگریگیتور چند DEX را مقایسه می‌کند و ممکن است سفارش را بین چند استخر تقسیم کند تا اثر قیمتی کمتر شود. هر دو قراردادهایی‌اند که باید به آدرس رسمی‌شان اطمینان داشته باشید.

این درس آموزشی است و توصیه‌ی خرید یا فروش نیست؛ ما سیگنال نمی‌دهیم. مثال‌های قیمتی فقط برای توضیح‌اند. هر روشی را اول روی حساب دمو و با مدیریت ریسک امتحان کنید.