اتریوم چیست؟ قرارداد هوشمند، گس و اثبات سهام به زبان ساده

درس ۳ از ۱۰ · مبتدی

اتریوم چیست؟ از پول دیجیتال تا کامپیوتر مشترک

بیت‌کوین برای یک کار ساخته شد: جابه‌جایی امن یک پول دیجیتال. اتریوم که در سال ۲۰۱۵ راه افتاد، ایده را یک قدم جلوتر برد: اگر هزاران نود می‌توانند روی موجودی حساب‌ها توافق کنند، چرا روی اجرای برنامه توافق نکنند؟ نتیجه شبکه‌ای است که می‌شود آن را یک کامپیوتر مشترک جهانی تصور کرد. هر کسی می‌تواند برنامه‌ای روی آن منتشر کند و هر کسی می‌تواند از آن استفاده کند، و همه‌ی نودها نتیجه‌ی اجرای آن را بررسی می‌کنند.

کوین بومی این شبکه اتر (ETH) است. اتر دو کار اصلی دارد: پرداخت کارمزد اجرای تراکنش‌ها و برنامه‌ها، و وثیقه‌ی امنیتی اعتبارسنج‌ها در سازوکار اثبات سهام. برخلاف بیت‌کوین، اتریوم سقف عرضه‌ی ثابتی ندارد؛ عرضه‌ی آن از تعادل بین اتر تازه‌ای که به اعتبارسنج‌ها داده می‌شود و اتری که از کارمزدها سوزانده می‌شود به دست می‌آید و می‌تواند در دوره‌های مختلف کم یا زیاد شود.

دو نوع حساب: کیف پول و قرارداد

در اتریوم دو نوع حساب وجود دارد:

• حساب خارجی (EOA): همان کیف پولی که شما با کلید خصوصی کنترل می‌کنید. فقط این نوع حساب می‌تواند تراکنش را شروع کند.
• حساب قرارداد: آدرسی که به‌جای کلید، یک برنامه (کد) آن را کنترل می‌کند. وقتی تراکنشی به آن می‌رسد، کدش اجرا می‌شود.

هر دو نوع آدرس با 0x شروع می‌شوند و ظاهرشان شبیه هم است. پس از ارتقای Pectra در مه ۲۰۲۵، استاندارد EIP-7702 به کیف پول‌های معمولی هم اجازه داد اجرای کد را به یک قرارداد «واگذار» کنند. این قابلیت امکانات تازه‌ای می‌دهد، اما مهاجمان هم از آن سوءاستفاده کرده‌اند: طبق گزارش ScamSniffer، شرکت Wintermute اعلام کرد بیش از ۸۰ درصد مجوزهای اولیه‌ی 7702 مخرب بوده‌اند. یعنی امضای یک پیام ناشناخته می‌تواند کنترل کیف پول را به یک قرارداد جاروکننده (Sweeper) بدهد.

قرارداد هوشمند: برنامه‌ای که خودش اجرا می‌شود

قرارداد هوشمند برنامه‌ای است که روی بلاکچین منتشر شده و طبق کدش، بدون نیاز به واسطه اجرا می‌شود. اسمش گمراه‌کننده است: نه «هوشمند» است و نه از نظر حقوقی «قرارداد». فقط کدی است که دقیقاً همان کاری را می‌کند که نوشته شده، حتی اگر نویسنده اشتباه کرده باشد.

مثال ساده: یک توکن ERC-20 در واقع قراردادی است که جدولی از «این آدرس، این مقدار» را نگه می‌دارد. وقتی توکن می‌فرستید، توکنی از کیف پول شما «بیرون نمی‌رود»؛ شما از قرارداد می‌خواهید عدد کنار آدرس شما را کم و کنار آدرس مقصد را زیاد کند. به همین دلیل سازنده‌ی قرارداد می‌تواند قوانینی مثل مسدود کردن آدرس، ضرب توکن تازه یا توقف انتقال را در کد بگذارد.

چند نکته‌ی ایمنی که از همین سازوکار می‌آید:

• کد قرارداد ممکن است باگ داشته باشد و چون روی زنجیره است، اصلاحش ساده نیست.
• بسیاری از قراردادها «قابل ارتقا» هستند؛ یعنی یک کلید مدیریتی می‌تواند منطق آن را عوض کند. این یعنی اعتماد به صاحب آن کلید.
• برای اینکه یک اپلیکیشن بتواند توکن شما را جابه‌جا کند، معمولاً باید به آن مجوز (Approve) بدهید. مجوز نامحدود به یک قرارداد مخرب می‌تواند کیف پول را خالی کند.

گس: کارمزد اجرای تراکنش

هر عملیات در اتریوم مقداری گس (Gas) مصرف می‌کند؛ یک انتقال ساده‌ی اتر کم، و یک معامله‌ی پیچیده در صرافی غیرمتمرکز بیشتر. کارمزد نهایی از ضرب مقدار گس مصرفی در قیمت هر واحد گس به دست می‌آید. قیمت گس معمولاً با واحد gwei بیان می‌شود که یک میلیاردم اتر است.

از سال ۲۰۲۱ کارمزد اتریوم دو بخش دارد:

• کارمزد پایه (Base Fee): شبکه بر اساس شلوغی بلاک‌های قبلی آن را خودکار تنظیم می‌کند و این بخش سوزانده می‌شود، یعنی از گردش خارج می‌شود.
• انعام (Priority Fee): مبلغ کوچکی که به اعتبارسنج می‌رسد تا تراکنش شما را زودتر بردارد.

دو نکته‌ی عملی: اول، برای فرستادن هر توکنی روی اتریوم (از جمله USDT روی شبکه‌ی ERC20) باید کمی اتر در کیف پول داشته باشید. دوم، اگر تراکنش ناموفق شود، گسی که تا آن لحظه مصرف شده برنمی‌گردد.

اثبات سهام و اینکه چرا دیفای اینجاست

اتریوم در سپتامبر ۲۰۲۲ با رویدادی به نام مرج (The Merge) ماینینگ را کنار گذاشت و به اثبات سهام رفت. در این روش، اعتبارسنج‌ها برای شرکت در ساخت و تأیید بلاک‌ها ۳۲ اتر وثیقه می‌گذارند. اگر قوانین را زیر پا بگذارند، مثلاً دو بلاک متناقض را امضا کنند، بخشی از وثیقه‌شان جریمه و حذف می‌شود (Slashing). مصرف انرژی شبکه با این تغییر به‌شدت کم شد.

چرا بیشتر توکن‌ها، استیبل‌کوین‌ها و پروتکل‌های دیفای روی اتریوم یا شبکه‌های سازگار با آن ساخته شده‌اند؟ سه دلیل اصلی: اتریوم اولین شبکه‌ی بزرگ با قابلیت برنامه‌نویسی عمومی بود؛ ابزارها و استانداردهای مشترک (مثل ERC-20) ساختن را ساده کرد؛ و قراردادها می‌توانند مثل قطعات لگو با هم ترکیب شوند. همین ترکیب‌پذیری یک روی دیگر هم دارد: وقتی یک قطعه بشکند، قطعه‌های وابسته هم ممکن است آسیب ببینند.

پرسش‌های پرتکرار

اتریوم چیست و چه فرقی با بیت‌کوین دارد؟

اتریوم یک بلاکچین قابل برنامه‌ریزی است که روی آن می‌توان قرارداد هوشمند و توکن ساخت؛ بیت‌کوین اساساً برای انتقال یک پول دیجیتال با عرضه‌ی محدود طراحی شده. اتریوم با اثبات سهام کار می‌کند و سقف عرضه‌ی ثابت ندارد.

گس اتریوم چیست و چرا گاهی گران می‌شود؟

گس واحد اندازه‌گیری کار محاسباتی هر تراکنش است. وقتی تقاضا برای فضای بلاک زیاد شود، کارمزد پایه بالا می‌رود. عملیات پیچیده‌تر هم گس بیشتری مصرف می‌کند.

برای ارسال تتر روی شبکه ERC20 چه چیزی لازم است؟

علاوه بر خود تتر، باید مقداری اتر در همان کیف پول داشته باشید تا کارمزد گس را پرداخت کنید. بدون اتر، تراکنش اصلاً ارسال نمی‌شود.

این درس آموزشی است و توصیه‌ی خرید یا فروش نیست؛ ما سیگنال نمی‌دهیم. مثال‌های قیمتی فقط برای توضیح‌اند. هر روشی را اول روی حساب دمو و با مدیریت ریسک امتحان کنید.